Prestatiebeloning werkt niet, maar wat dan wel? (1)

Naar aanleiding van mijn bijdrage over het niet werken van prestatiebeloning in het onderwijs heb ik bij de NCRV een reactie mogen geven in het programma ‘Lunch’. Dat bracht mij ertoe om een tweede bijdrage te besteden aan wat wel werkt. Ik heb me laten inspireren door Dan Pink ‘on the science of motivation’ (met dank aan Wim den Blanken).  In deze korte presentatie legt Dan uit wat wel werkt. Hij komt tot drie incentives: autonomie,’meesterschap’ en zingeving. In deze bijdrage bespreek ik mijn visie op het begrip autonomie.

Leerkracht zijn is per definitie een autonoom beroep. Het grootste deel van je werk doe je alleen en veel leerkrachten ervaren gezamenlijke activiteiten zoals de teamvergadering eerder als storend dan aanvullend.  Maar autonomie betekent niet alles kunnen doen wat je wilt. Binnen de context van een werkplek betekent autonomie: De ruimte die je zelf maakt binnen een voorgeschreven kader van regels en afspraken. Binnen de grenzen van de doelstellingen van de organisatie mag je zelf beslissen hoe je de doelen bereikt. En dat verschil is belangrijk. Wanneer een medewerker zich niet autonoom voelt, dan zou het kunnen zijn dat hij wel ruimte krijgt, maar dat de doelen niet bij hem passen.  Autonomie krijg je niet zomaar. Daar werk je als leerkracht zelf ook aan door te laten zien dat je de schoolvisie en de waarden die daaraan verbonden zijn serieus neemt.

Autonomie betekent niet dat de deur van het klaslokaal dicht kan blijven. Ruimte krijgen om zelf beslissingen te kunnen nemen houdt ook in dat je de ruimte moet geven aan je leidinggevende om hem te laten zien wat je met deze ruimte doet. En dat maakt het begrip autonomie zo boeiend om in de praktijk in te vullen. Geven en nemen gaan namelijk gelijk op en moeten in evenwicht zijn. Wanneer ik lees dat er organisaties zijn zoals Beter Onderwijs Nederland (BON) die roepen dat de leerkracht zijn vak weer terug moet krijgen, dan vragen ze dus om autonomie van de leerkracht. Dit als reactie op de soms doorgeschoten managementstructuren in het MBO en HBO en de kloof tussen uitvoering en beleid. Dat deze kloof tot een dergelijke reactie leidt begrijp ik. Maar ik mis het samenspel tussen de schoolleider en de leerkracht. Hoe gaat BON ervoor zorgen dat ook de leerkracht zijn verantwoordelijkheid kent en uitdraagt?

Opgelegd beleid zal meestal worden ervaren als beperking van de autonomie.”Ik ben er niet tegen, maar het stoort me dat ik er niet over heb mogen nadenken”. Het mee laten denken door medewerkers is een belangrijk middel om het gevoel van autonomie te versterken. Dat is overigens iets anders dan mee laten beslissen. Scholen die beslissingen nemen d.m.v. een consensus  zijn meestal niet de beste scholen. Dat zijn scholen met een schoolleider die teamleden mee laat denken en op basis daarvan zelf een beslissing neemt. De kracht van de beslissing hangt in dat geval af van de kwaliteit van de schoolleider. Is deze niet in staat doelen te stellen op basis van de maatschappelijke behoefte, dan is de kans dat autonomie wordt verward met ‘klaslokaal dicht’ groter. En dat maakt het vak van schoolleider zo ongelooflijk belangrijk.

Daarmee is het begrip autonomie in een school haast paradoxaal. Ik ben ervan overtuigd dat vrijheid om zelf beslissingen te nemen wordt vergroot wanneer de school voldoet aan de volgende kenmerken:

  1. De schoolleiding zoekt elke keer weer de dialoog met het team over het begrip goed onderwijs, zowel individueel als met het team.
  2. De school stelt duidelijke en maatschappelijk verantwoorde doelen en betrekt het team bij het opstellen ervan.
  3. De schoolleiding werkt aan een cultuur waarin leerkrachten zich veilig voelen om aan te geven wat ze moeilijk vinden of trots mogen zijn op de dingen waar ze in uitblinken.
  4. Leerkrachten en schoolleiding weten wat er zich achter de deuren van het klaslokaal afspeelt.
  5. Leerkrachten en schoolleiding elkaar kennen en elkaar begrijpen.

Hoe groter de onderlinge communicatie over goed onderwijs, des te groter de autonomie van de leerkracht om hieraan zelf invulling te geven. En daarmee krijg je als leerkracht geen autonomie, maar daarmee verdien je het.

Menno van Hasselt is eigenaar van Van Hasselt advies en werkt samen met de CED-Groep bij het invoeren van opbrengstgericht werken in het primair en speciaal onderwijs. Met Dieter.nl heeft Menno een opleiding ontwikkeld voor de onderwijskundig ICT-coördinator.  Menno is te volgen op twitter via @mennovh of via LinkedIn

Advertenties
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Reacties

  • peter t  On oktober 18, 2010 at 11:32 pm

    volgens recente studies naar de werking van het brein is persoonlijke vrijheid om keuzes te maken een illusie. Het ik maakt geen keuze, dat doet je brein voor je. Wat denk jij Menno.

    • Menno van Hasselt  On oktober 19, 2010 at 7:20 am

      Volgens mij is mijn brein onderdeel van mijzelf en heeft daarmee ook betrekking op de keuzes die ik maak. Maar wellicht bedoel je de bewuste keuzes. We weten dat een groot deel van de keuzes gemaakt worden door onbewuste processen. Wanneer je trek krijgt in bijv. een glas cola, is het zeer goed denkbaar dat je ergens een reclame aan je voorbij heb zien komen, zonder dat je dit bewust hebt geregistreerd.Deze onderbewuste processen zijn vaak belangrijker dan we denken.

  • Willem van Ravenstein  On oktober 18, 2010 at 11:44 pm

    Hallo!

    Dit is nu werkelijk een mooi betoog! Ik herken er ets in. Dat is wel bijzonder, want meestal heb ik niet idee dat mijn collega’s en ‘het management’ helemaal begrijpen van wat ik doe en wil. Ik zelf trouwens ook niet…:-)

    Maar als ik dit zo lees, dan word ik toch wel weer blij…:-))

    Bedankt!

  • Willem van Ravenstein  On oktober 19, 2010 at 9:15 am

    Twee jaar geleden heb ik iets geschreven over ‘baas in eigen klaslokaal’. Dat riep meer reacties op dan normaal in een heel jaar. Toch is mijn opvatting nog steeds de dezelfde. Baas in eigen klaslokaal? Gelukkig wel…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: